Трускавецький вісник № 27 (1762) від 22 лютого 2019 р.

 

Трускавецький вісник № 27 (1762) від 22 лютого 2019 р.

22.02.2019



У номері: «Ромео і Джульєтта» з Трускавця; Сага роду Саганів; Ті, що зупинили орду; Бібліотечні заходи; Кримінальні новини; Трафунки.

Короткі новини

У Дрогобичі за ухиляння від призову хлопця засудили на рік

 Дрогобицькою місцевою прокуратурою доведено у суді вину 21-річного дрогобичанина, який обвинувачувався у вчиненні кримінального правопорушення, передбаченого ст.335 КК України – ухилення від призову на строкову військову службу. Про це інформує прес-служба прокуратури Львівської області.

Нагадаємо, військово-лікарською комісією вказаного чоловіка визнано придатним для проходження строкової військової служби. Призовник перебував на обліку у військовому комісаріаті, а відтак був належно поінформований про наслідки неявки на відправку.

Проте, після отримання повістки з вимогою прибути до районного військкомату для подальшого проходження військової служби у Збройних силах України, всупереч вимогам ст. 1 Закону України «Про військовий обов’язок та військову службу», без поважних причин не з’явився.

Під час досудового розслідування, на підставі п.2 ч.1 ст. 468 КК України, між прокурором та обвинуваченим укладено угоду про визнання винуватості.

За результатами розгляду, Дрогобицьким міськрайонним судом порушнику проголошено вирок та призначено покарання у вигляді 1 року обмеження волі, одночасно, на підставі ст. 75 КК України звільнено від відбування покарання з встановленням іспитового строку – 1 рік.

У Трускавці пройшла зустріч з письменницею Анастасією Нікуліною

Вчора, 21 лютого, в УРБАН-бібліотеці Трускавця пройшла літературна зустріч з молодою письменницею Анастасією Нікуліною та презентація її книги «Зграя». Модерувала захід трускавчанка Наталія Барабаш. Приємно вразила велика кількість молоді, котра поспілкувалася з авторкою у приємній невимушеній атмосфері.

Організатором зустрічей з Анастасією Нікуліною у Трускавці, Дрогобичі, Бориславі та Стебнику виступив проект «Перехресні стежки» (керівник Анна Литвин).

Безцінна спадщина мого народу

Мово рідна! Мово невмируща!

Нездоланна в просторі віків!

Ти потрібна нам, як хліб насущний,

Як дарунок вічний прабатьків.

Без своєї мови, своєї самобутньої культури немає народу. Кожного року 21 лютого ми відзначаємо Міжнародний день рідної мови. Мова – духовний скарб нації. Це не просто засіб людського спілкування, це те, що живе в наших серцях.

Бібліотека для дітей м. Трускавця запросила на свято мови своїх читачів, учнів 5-А та 5-Б класів СЗШ №3 (класні керівники Леся Кравчук та Лариса Босак).

Зі слів ведучих Еліни Поліщук та Максима Франчука присутні заходу дізнались, що наш народ не одне століття боровся за рідну мову, за те, щоб сьогодні вона стала державною, що українська мова не зникла, бо люди берегли її, як перлину, щоб колись заговорити нею у повний голос. Вікторія Бабій, Діана Бараняк, Христина Гамрищак, Яна Городиська, Анна Кутельмах, Анжеліка Лещенко, Софія Туркас, Олександра Юргачева з любов’ю та ніжністю зачитали вірші про мову, розповіли прислів’я та приказки.

У виконанні ансамблю “Україночка” прозвучали пісні на слова трускавецького поета В`ячеслава Умнова під музичний супровід бібліотекаря Лесі Цісінської.

Родзинкою свята були жартівливі сценки “У купе вагона”, “Безграмотний Стецько” та усмішки.

Як чудово, коли народ зберігає свою мову, адже мова – це показник існування нації. Поки існує мова, доти живе народ.

Власна інформація

Позбавлені рідного дому

До 75-ї річниці початку примусового виселення українців 20 лютого в Трускавецькій центральній міській бібліотеці відбулася презентація книжкової виставки «Позбавлені рідного дому».

Масове примусове переселення корінних українців – одна з найтрагічніших сторінок в історії нашого народу. Більше півмільйона нації назавжди покинуло свою землю, майно, могили пращурів. Виселення українців зі своїх етнічних земель почалося 1944 р. Тоді між урядом УРСР і Польським комітетом національного визволення було підписано угоду про «взаємний обмін населення» українського – з території Польщі до УРСР і польського – з території України до Польщі.

Важко знайти на світовій мапі країну, де б ви не зустріли громадян українського походження. Українці є однією з найчисельніших національних діаспор.

Величезний масив літератури на тему депортації українського населення з їхніх рідних земель презентувала відвідувачам провідний бібліотекар читального залу Ореста Касперська. Вона розповіла про велике насильницьке виселення українців. Представила з присутніми тритомник «Депортації. Західні землі України кінця 30-х поч.50-рр.: Документи, матеріали, спогади», у якому публікуються документи, спогади та інші матеріали про репресії та депортаційні акції періоду Другої світової війни та в ході встановлення в Західній Україні тоталітарного режиму. Автори спогадів - різні за віком, освітою, професією, але всіх їх об’єднувало нестерпне бажання відтворити якомога найправдивішу картину побаченого і пережитого, передати біль і тугу за рідним краєм. Щемливою нотою відізвався в серцях присутніх розділ літератури «Під голим небом Сибіру», і пригадав рідних ,які ще до сьогодні поневіряються на чужині.

Сьогодні про це мало хто хоче згадувати, не вигідно ворушити минуле…

Революція Гідності була нашою боротьбою за правду і за наші права. Ми маємо знати іі і і пам’ятати, щоб трагедія не повторилася знову.

Підготувала Ореста Касперська, бібліотекар Трускавецької ЦБС

У Дрогобичі на Трускавецькій стебничанин постраждав у ДТП

Дорожньо-транспортна пригода сталась 20 лютого близько 18.50 на вулиці Трускавецькій у місті Дрогобич. Як попередньо встановили правоохоронці, водій автомобіля «БМВ», 48-річний місцевий мешканець, скоїв наїзд на пішохода, мешканця Стебника віком 43 роки. Внаслідок наїзду чоловік отримав тілесні ушкодження та був госпіталізований. Наразі правоохоронці встановлюють обставини події, вирішується питання про відкриття кримінального провадження.

Відділ комунікації поліції Львівської області

У Дрогобичі дев’ятикласник розпилив газ з балончика на двох семикласників

У Дрогобицький відділ поліції 19 лютого надійшло повідомлення від медиків про те, що у лікарню доставлено двох школярів, у яких було діагностовано «хімічний опік шкіри обличчя». Після надання медичної допомоги дітей відпустили додому.

У школі, де сталася подія, працювала слідчо-оперативна група та працівники ювенальної превенції. Поліцейські попередньо встановили, що після другого уроку дев’ятикласник розпилив газ з перцевого балончика в обличчя семикласника. Поруч стояла однокласниця постраждалого, на яку теж потрапив струмінь газу.

За словами старшого з учнів, він вчинив так через словесний конфлікт із семикласником. Як встановили поліцейські газовий балончик хлопцю придбав його батько для самозахисту.

За цим фактом відкрито кримінальне провадження за ч.1 ст.125 (умисне легке тілесне ушкодження) Кримінального кодексу України. Санкцією статті передбачено штраф до п'ятдесяти неоподатковуваних мінімумів доходів громадян або громадські роботи на строк до двохсот годин, або виправні роботи на строк до одного року. Проводиться досудове розслідування.

 Відділ комунікації поліції Львівської області

Ті, що зупинили орду…

18-20 лютого Україна вшановує пам`ять Героїв Майдану. Небесна Сотня, а саме так їх назвали відразу ж по смерті, стала збірним прикладом як можна любити рідний край та свого ближнього – щоб навіть віддати за них своє життя.

У Трускавці вже кілька років поспіль головні урочистості з вшанування Героїв Майдану проходять в лютневі дні біля стели неподалік церкви св. Миколая. Так було й цього року, 20 лютого.

- Слава Ісусу Христу! Всечесні отці, шановний міський голово, шановна міська громадо! – звернувся до учасників вшанування пам`яті Героїв Небесної Сотні майданівець, воїн-доброволець Леонід Федевич. - Сьогодні минає п’ять років – п’ять років болю, п’ять років спомину цих подій, цих страшних речей, які відбувалися в Києві на Майдані. Я пам’ятаю, що я в житті не бачив стільки вбитих, навіть на війні – в одному місці. Їх несли, і лунала пісня «Плине кача», і я досі не можу її слухати. П’ять років… На сцену виходили люди, розказували про честь, про гідність, розказували «більше ніколи!», розказували «ніколи не забудем», розказували люди, які не мали ні честі, ні гідності, ні совісті. За п’ять років так ніхто й не сів – за те, що стріляли в беззбройних людей. Ніхто! Зате сидить по тюрмах 8 300 АТОвців, які захищали Україну. Не знаю, може так і треба, може, я чогось не розумію. А може нема часу – п’ять років іде слідство… Але чи було це все намарно? Це не могло бути намарно! Кожна смерть, покладена за свою землю, за свій рідний край, за своїх рідних, за близьких, не може бути намарною. Майдан змінив нас, змінив всіх, хто там був – без винятку. Змінив назавжди! І ми ніколи не станем на коліна! Майдан поміняв людей. Я бачив людей, які ніколи в житті не думали, що вони українці, які навіть не чули себе українцями. Але з Майдану вони виходили патріотами. Англійський письменник Томас Карлейль колись сказав великі слова: «Революцію задумують генії, виконують фанати, а плодами користується всіляка підлота». Ми були тими фанатами. Тільки що Ігор Кісак сказав мені слова, показуючи на цей стенд Героїв Небесної Сотні: «Ти знаєш, ми там теж могли бути з тобою…». Так, ми теж могли там бути. Ми були тими фанатами, які йшли, не знаючи, чи ми вернемося. Але якщо би не Майдан, України би зараз не було. Це правда. Тому що саме з Майдану пішли перші сотні, і Богдан Матківський, депутат Верховної ради, який тут стоїть, ішов саме з Майдану в числі перших. Саме з Майдану пішли добровольчі батальйони «Київська Русь», «Золоті ворота», «Айдар», «Шахтар», їх дуже багато. І мій батальйон імені генерала Кульчицького теж був в числі перших. Саме добровольчі батальйони зупинили орду, коли не було ще армії. Саме ці хлопці, які запалили серця і ці шини на Майдані, не маючи ні зброї толком, ні їжі, ні одежі, нічого – в спортивних костюмах з автоматами йшли в бій. Ішли в бій, кладучи своє життя за те, в що повірили на Майдані. Повірили свято в Святу Соборну Українську Державу, в ту ідею, за яку ми і далі будем жити, в ту велику річ, яка буде завжди з нами аж до смерті – Соборна Самостійна Українська Держава! Слава Україні!

Ці слова болем та луною відгукнулися у кожному небайдужому серці. Пам`ять про цих кращих синів та дочок українського народу та заупокійна молитва – це єдине, що ми можемо зробити для них, загиблих героїв. Для їхніх рідних можна зробити значно більше, але держава не завжди належно виконує свій обов’язок перед ними. Про це теж говорилося в виступах.

Урочистості до Дня пам`яті Небесної Сотні розпочалися в Палаці культури імені Шевченка. Звідтам колоною із запаленими смолоскипами всі пройшлися до стели пам`яті. Після панахиди, котру відслужили греко-католицькі священики о.-декан Петро Івасівка та о. Володимир Бондарчук, останній виступив з досить повчальною патріотично-моральною промовою.

Окрім згаданого вище майданівця Леоніда Федевича на віче промовляли народний депутат України Богдан Матківський, міський голова Трускавця Андрій Кульчинський, депутат Львівської обласної ради, майданівець Олексій Балицький, майданівець, громадський діяч, меценат спорудження стели пам`яті героїв Небесної Сотні у Трускавці Ігор Кісак, депутат Трускавецької міської ради Роман Бучкович. Ведучою заходу була директор Народного дому Трускавця Людмила Лесишак. Серед присутніх було багато інших активних учасників Майдану, зокрема Михайло Хомич, Василь Петранівський, Олена Білас-Березова, Сергій Розора та інші. Тоді, 5 років тому, в січні-лютому 2014 р. влада міста та громадськість об`єднали свої зусилля, і автобуси їздили до Києва практично щодня. В найзапекліші дні лютневого протистояння трускавчани були серед тих, хто спиняв орду своїми силами, своїми молитвами, своїми фінансами, своєю присутністю на Майдані, своєю допомогою в тилу. І тоді ми вистояли, саме тоді ми відстояли Україну! Ця думка була лейтмотивом у більшості виступів.

Говорилося і про корупцію та несправедливість, про непрості вибори, які нас очікують у березні, і про загрози нашій державності та нашій демократії.

В мрячний день лютневої сірості та сирості голови присутніх хилися в скорботі, щоб потім піднятися в надії та вірі у сильну та процвітаючу Україну. Але для того, щоб жити в такій гарній, красивій, заможній державі, потрібно не сидіти склавши руки, а докладати для цього всіх зусиль – каже о. Володимир Бондарчук.

Трускавець 20 лютого 2019 року, подібно як в зимові дні 2013-2014 рр., показав, що він і пам`ятає, і шанує, і готовий, і вірить…

Завершився захід спільним виконанням гімну «Ще не вмерла Україна».

Володимир Ключак

Saga rodu Saganów (materiały)

Ojciec rodziny Andrzej był cenionym lekarzem weterynarii w Truskawcu i miał dziewięciu synów z kolejnymi żonami – siostrami: Olgą i po jej śmierci – Marią Magdaleną Hartwig. Byli to: Aleksander, Bogdan, Eufrozyn, Eusygniusz, Jarosław, Jerzy, Lubomir, Marek, Zbigniew. Trzech z nich zapisało się w dziejach jako muzealnicy. Syn Zbigniew był leśnikiem i mieszkał w domu rodzinnym Saganów w lesie między Truskawcem a Pomiarkami, Bogdan był więźniem niemieckich obozów i zmarł bezpośrednio po wyzwoleniu, natomiast Jerzy nie przeżył obozu w Mauthausen, także trzeci o nieustalonym imieniu był ofiarą Niemców. Brak jest bliższych danych o pozostałych braciach.

Jest sprawą zadziwiającą dlaczego biogramy trzech tak niezwykłych Saganów nie znalazły się w Polskim Słowniku Biograficznym, mimo że potrzebne materiały źródłowe znajdują się w zasięgu ręki w Krakowie? Tom z literą „S” był redagowany kilka lat temu, było więc dość czasu na kompletację materiałów. Innego rodzaju zaskakująca informacja to stwierdzenie, że żaden z synów Andrzeja Sagana nie korzystał ze średniego wykształcenia w pobliskim gimnazjum „Jagiełły” w Drohobyczu, nieźle przecież skomunikowanym z Truskawcem.

Jarosław Jan Sagan (1903–1979) w końcu września 1939 r. z Żurawna (oddział lokalnej samoobrony) przekroczył granicę węgierską, po ucieczce z obozu jenieckiego na terenie Węgier przedostaje się przez Jugosławię, Grecję, Turcję, Liban do Syrii w szeregi Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich. Tam w przysłowiowym plecaku gromadzi różnego rodzaju zabytki, głównie okazy przyrodnicze. W czasie obrony Tobruku w 1941 r. zostaje ranny, a kolekcja ulega zniszczeniu. Przeniesiony o służby archiwalno-muzealnej w Iraku zostaje pracownikiem powołanego 20 maja 1943 r. Muzeum Polowego Wojska Polskiego na Środkowym Wschodzie, gdzie od 15 czerwca pełni funkcję kustosza w dziale przyrodniczym. Przed zakończeniem wojny Muzeum zostaje przeniesione do Kairu, gdzie Jarosław czyni starania o przetransportowanie zbiorów do Polski. Około 200 skrzyń z eksponatami zostaje początkowo przewiezionych w 1947 r. do Londynu, skąd w 1948 r. trafiają do Krakowa, zasilając zbiory Muzeum Narodowego, Muzeum Archeologicznego i Muzeum Przyrodniczego PAU. Obok kolekcji geologicznej liczącej 6000 okazów, w tym 5630 skamieniałości, przywieziono kilkadziesiąt szat islamskich i starożytnych egipskich bandaży oraz całunów. Trzon kolekcji obejmuje 29 szat islamskich z XIX i XX w. będących jedwabnymi, haftowanymi złotem kaftanami, tunikami, szalami i innymi częściami damskiej garderoby o bogatej dekoracji i precyzyjnej formie wykonania, uważany za jedyny tak cenny zbiór zabytków sztuki wschodniej na terenie Polski. Jarosław odznaczony został w 1968 r. Złotym Krzyżem Zasługi a w 1973 r. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.

Żona Rudolfina z d. Lukas (1908–1995) została deportowana z Truskawca z sześcioletnim synem Tadeuszem (13.04.1940 r. do Kazachstanu Kustanajska obł.), skąd trafiła do Armii Kościuszkowskiej, dochodząc z nią do Warszawy. Syn zmarł latem 1940 r. na zesłaniu. Zwolniona jako szeregowiec 24.08.1944 r. z powodu malarii, pojechała do Truskawca w poszukiwaniu rodziny. Repatriowana z rodzicami i siostrą Marią Krauze do Milicza. Nie wróciła do męża i zawarła małżeństwo z jego bratem Eufrozynem.

Eufrozyn Sagan (1916–1995) – paleobotanik. Niestrudzony popularyzator wiedzy przyrodniczej wśród społeczności Wałbrzycha i okolic, organizator lokalnych struktur Polskiego Towarzystwa Miłośników Nauk o Ziemi i Członek Honorowy tego stowarzyszenia, opiekun młodzieżowego Koła „Kolumbów”, autor publikacji naukowych, twórca liczącej ponad 4000 okazów muzealnej kolekcji makroflory karbońskiej oraz odkrywca kilkudziesięciu unikatowych na skalę światową skamieniałości zwierzęcych. Na jego cześć nazwano odkryty przez niego nowo wydzielony gatunek pajęczaka – Schneidarachne saganii oraz rośliny Boulayatheca saganii i Saganophycos sinus.

Po przyjeździe do Wałbrzycha Eufrozyn Sagan nie tylko poznał, ale również zaprzyjaźnił się z Franzem Zimmermannem, który stał się niebawem jego mentorem. Franz Zimmermann był uznanym w świecie naukowym paleobotanikiem oraz autorem wielu publikacji naukowych na temat flory górnego dewonu i karbonu okolic Wałbrzycha. Kolekcja była gromadzona od 1908 roku, kiedy działalność rozpoczęło Muzeum Starożytności w Wałbrzychu przekształcone później w Muzeum Regionalne w Wałbrzychu. Ozdobą kolekcji był zbiór 107 okazów flory karbońskiej zachowanej w łupkach węglisto-ilastych. Zbiory geologiczne Muzeum Miejskiego nie były wówczas jedynymi w Wałbrzychu. Bogatą kolekcję miała również Dolnośląska Szkoła Górnicza przy obecnej ul. Pankiewicza. Zbiór gromadzony z inicjatywy Adolfa Schütze – dyrektora placówki w latach 1858–1900, od 1920 roku do zakończenia II wojny światowej był pod opieką nauczyciela geografii – Franza Zimmermanna. W latach 1949–1956 był on pracownikiem merytorycznym Dolnośląskiego Oddziału Państwowego Instytutu Geologicznego, którego stacja terenowa ulokowana była w Szczawnie-Zdroju. Zgromadzono w nim wówczas kolekcję makroflory karbońskiej liczącą około 4 tys. okazów. Świadkiem jej tworzenia był Eufrozyn Sagan, który wielokrotnie towarzyszył Zimmermannowi w geologicznych wycieczkach po okolicy. Z końcem lat 40. Eufrozyn Sagan zaczął tworzyć własną kolekcję paleobotaniczną. Okazy pozyskiwał w terenie lub we fragmentach skał transportowanych z miejscowych kopalń węgla kamiennego na hałdy. Zapał kolekcjonerski E. Sagana sprawił, że kolekcja paleobotaniczna Muzeum Miejskiego w Wałbrzychu rosła w szybkim tempie i na początku 1966 r. przekroczyła liczbę tysiąca okazów. Nie była to jednak całość jego zbiorów gromadzonych od końca lat 40. Wiele z nich przekazywał do placówek muzealnych i szkół z terenu całego kraju.

W tamtym okresie dzięki E. Saganowi Wałbrzych i okolice zaczęły stawać się „Mekką” pasjonatów geologii. W latach 1957–1972 aktywnie włączył się w działalność popularyzującą wśród mieszkańców Wałbrzycha i okolic wiedzę o geologicznej przeszłości regionu. We wrześniu 1958 r. z inicjatywy E. Sagana powstało w Wałbrzychu koło młodzieżowe utworzonego rok wcześniej Polskiego Towarzystwa Miłośników Nauk o Ziemi. W 1960 r. powstało Koło Wałbrzyskie PTMNoZ, które prowadziło ożywioną działalność, organizowało krajowe zjazdy i wydawało własny "Biuletyn Informacyjny". Za zasługi dla Towarzystwa w 1972 r. Eufrozyn Sagan został jego Członkiem Honorowym. W okresie czynnej pracy zawodowej Eufrozyn Sagan opublikował kilka cenionych prac naukowych o roślinach karbońskich. Z początkiem lat 80. już po przejściu na emeryturę rozpoczął pracę nad stworzeniem obejmującego trzy tomy katalogu zbioru paleobotanicznego pod wspólnym tytułem „Atlas roślin karbońskich”. Katalog miał być wydany nakładem Muzeum Okręgowego w Wałbrzychu. Pierwszy zeszyt „Rośliny widłakowe (Lycophyta)” ukazał się w 1981 roku. Dwa lata później został opublikowany drugi zeszyt „Rośliny skrzypowe (Equisetophyta)”.

Niestety nie wydano już tomu trzeciego, który miał zawierać katalog zgromadzonych w muzealnej kolekcji gatunków paproci zarodnikowych i nasiennych. Prawdopodobnie wpływ na to miała postępująca choroba Eufrozyna Sagana. W 1991 roku Eufrozyn Sagan, schorowany i opiekujący się obłożnie chorą żoną, przekazał w darze muzeum znaczną część swojego księgozbioru paleobotanicznego, a także związane z tą dziedziną opracowania naukowe. W materiałach zachowanych po Eufrozynie Saganie jest również jego osobista korespondencja m.in. z Franzem Zimmermannem, Diethardem Storchem i Barry Thomasem, a także polskimi paleobotanikami – Marią Rejmanówną, Danutą Zdebską i Mikołajem Kostyniukiem. Wśród zachowanych wyróżnień, które Eufrozyn Sagan otrzymał za swoją działalność, są m.in.: Medal 10-lecia Polski Ludowej, odznaka „Zasłużony Działacz Kultury”, złota odznaka „Zasłużony dla Dolnego Śląska” oraz dyplomy Honorowego Członka Polskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk o Ziemi, Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego czy Ligi Ochrony Przyrody. Ciężko chory Eufrozyn Sagan na krótko przed śmiercią trafił do domu opieki działającego w Wambierzycach koło Radkowa. Razem z nim trafiła tam również jego żona Rudolfina. Zmarł 31 marca 1995 r. Został pochowany w części parafialnej cmentarza przy ul. Przemysłowej w Wałbrzychu. Zbiory Eufrozyna Sagana trafiły do Centrum Kultury i Sztuki Stara Kopalnia w Wałbrzychu. W listopadzie 2016 r. uhonorowany został tytułem „Zasłużonego dla Miasta Wałbrzycha”. Upamiętnił go też Marian Jachimowicz:

EUFROZYN

Kilka ścięgien na kośćcu

Niesie go przez świat

Świat?

Fragmenty

Trochę gór i dolin

Ale przegina go jakiś

pełen wdzięku wiatr

a twarz

promień uszczypliwy

zdobi

Z niskiego czoła włosy

plączą się w błękicie

jakby chciały uchwycić

chmurę

Wargi wąskie

jak margines zawiłego tekstu

blade są

lecz na uśmiech

miejsce zostawiają

Trudne piękno tej twarzy

życzliwe piękno dobroci

estetykę w inny wymiar

przenosi

Jakoś głębiej

po ludzku

tłumaczy się zawiłość

Piękno twarzy człowieka

to czytelna w niej

miłość

Do ludzi i zwierząt

Do owadów i roślin

Do gwiazd i kamieni

Do światła i ziemi

Spoza szkieł krótkowzrocznych

uszczypliwie się śmieją

te oczy

w dolinach powiek.

Marek Sagan (1905–1949) był kustoszem w truskawieckim Muzeum Przyrodniczym, niewielkim obiekcie usytuowanym po tej samej stronie szosy pomiędzy domem Saganów a kąpieliskiem na Pomiarkach. Muzeum to zostało założone przez Rajmunda Jarosza, a tak opisuje to jego krewny Tadeusz Jarosz: „Pamiętam piękne okazy wypchanych ptaków i dzikich zwierząt pochodzących z okolicznych terenów i krzątającego się między nimi pana Marka, dla którego to muzeum to było chyba całe życie. Był on człowiekiem ułomnym [po chorobie Heinego-Medina w dzieciństwie], bo przy prawie normalnych rozmiarów górnej części ciała miał bardzo krótkie nóżki i cały wzrost niewiele wyższy ode mnie, kilkuletniego wówczas chłopca. Podziwiałem sposób, w jaki siadał, a właściwie wspinał się na stołek, opierając się na nim jedną ręką i praktycznie wskakując z półobrotem. Przez dłuższy czas nie mogłem sobie dać rady z tym, jak go ocenić, patrząc na ten brak proporcji. Mówiłem o nim do mamy, że jest on „taki jakiś za duży, za mały”. W sumie jednak był bardzo sympatyczny i bardzo go lubiłem”.

Po likwidacji getta w Drohobyczu trzy młode Żydówki – Karolina Grauman – 20 lat (później Teicher [Tajcher]), Stella Hoffman – 18 lat (później Kawe) i Rena Weissman [Róża Lantner] – 21 lat (później Sternbach) – zostały wysłane do obozu pracy w Drohobyczu. W marcu 1944 r., gdy odkryły, że Niemcy mają zamiar zlikwidować obóz, uciekły do lasu niedaleko Truskawca. Gdy Marek Sagan dowiedział się, że w lesie ukrywają się trzy młode Żydówki, wysłał swojego asystenta, aby je sprowadził i umieścił pod jego opieką. W dzień Sagan ukrywał je na strychu, a w nocy spały w jego domu.

Przez cztery miesiące, do wyzwolenia na początku sierpnia 1944 r., uciekinierki pozostawały w ukryciu. Był to okres krytyczny – Wehrmacht się wycofywał i żołnierze niemieccy mogli odkryć, że trzy Żydówki przebywają w jego mieszkaniu. W podaniu o uznanie M. Sagana jako Sprawiedliwego wśród Narodów Świata Kawe napisała: „Sagan był niesamowitym człowiekiem, humanistą o złotym sercu i szerokich horyzontach. Jego troska o nas, trzy osierocone żydowskie kobiety, w cieniu terroru potwornej wojny, była jak troska matki o dzieci”.

12 stycznia 1994 r. Instytut Yad Vashem nadał Markowi Saganowi tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata. Uratowane w czasach Holokaustu dziewczyny (po wojnie wyemigrowały – jedna do Izraela, druga do Kolumbii, trzecia do USA) pamiętały o swoim wybawcy i ufundowały mu w 2001 r. nowy pomnik na katolickim cmentarzu w Wałbrzychu.

Mieszkający po II wś. w Wałbrzychu Marian Jachimowicz napisał 26 lutego 1949 r., dwa miesiące po śmierci Marka, wiersz „Wspomnienie o kustoszu Marku Saganie”:

Oto klin w pogodę

Dach stromy

Góra łagodna

Ziemia jak fałdy

Oto smugi nadziei

W lustrach nagrobków

Słońce

Trumienka tak mała

Jak pudło od skrzypiec

I tak milcząca

W ziemi odzyskanej

Na Pomiarkach za okularami

Przebiegł uśmiech

i gubił się w skłonie czoła

W pytaniu

Rączkę

Wesołą kukiełkę

Skracał ruch energiczny

Pióro łaciną dźwięczało

Nazwy motyli i chrząszczy

Pamięcią wołam

Kochany entomologu

Któryś z latarnią

Chodził na ćmy

Boś ludzi wszędzie znajdował

Daruj ich oczom

Zdziwienia drwinę

Oni w dzieciństwo wracali

Widząc karzełka

Okrutnym w zdrowiu skąd wiedza

Że okruch z bajki

Dźwiga trudniejsze

I mędrsze

Cierpienie

Tam na Pomiarkach zostało

Trzydzieści tysięcy owadów

Przybitych przez piersi szpilką

Jak drwiną

I tam izdebka

Jak łuska z chityny

Gdzieś ukrył

Judajskiego motyla

Dziewczynę przed ludźmi w hełmach

Chyba przyświeci twej nocy

Chwiejną lampką

Wspomnienia

Oczami żywych

Spojrzysz na świat

Literatura:

1. Zbiory geologiczne Muzeum Polowego Wojska Polskiego na Środkowym Wschodzie (1943–1946), Muzeum Geologiczne Instytutu Nauk Geologicznych PAN, 32-003 Kraków, ul. Senacka 3.

2. Unikalne egipskie tkaniny na tapecie, Aktualności o polskiej nauce, badaniach, wydarzeniach..., http://naukawpolsce.pap.pl/aktualności/news, 408973, 31.03.2016.

3. Eufrozyn Sagan zasłużony dla Wałbrzycha, Artur Szałkowski, „walbrzych.naszemiasto.pl”, 29 listopada 2016 [dostęp 2017–03–27] (pol.).

4. Dzieciństwo-Lwów-..., Tadeusz Jarosz, www.sppw1944.org, [dostęp 2017–10–20]. (pol.).

5. Splątane losy, M. Mal., Wałbrzyski Informator Kulturalny nr 9–10, (2002) ss. 2–3.

6. Księga Sprawiedliwych, Yad Vashem 2007 s. 638.

7. Mówili wariat, ss. 210–245 w Odmieńcy, Ryszard Wójcik, Czytelnik Warszawa 1974.

8. Ziemia Drohobycka nr 9 (1996) s. 20.

9. Muzeum regionalne im. Emmy i Rajmunda Jaroszów, Marek Sagan, Zdroje Trusk. nr 1 (1939) s.5.

Krzysztof Lorenz, Wrocław,

Biuletyn Stowarzyszenia Przyjaciół Ziemi Drohobyckiej, №22, marzec 2018 r., str.24-27

„Julia i Romeo” z Truskawca

Bohaterami truskawieckiej tajemnicy byli znani w międzywojennej Polsce: Stanisława Wysocka (1877–1941) – sławna polska aktorka oraz Emil Zegadłowicz (1888–1941) – znany poeta i pisarz. Wysocka była córką warszawskiego litografa Juliana Dzięgielewskiego, zamężna dość nieszczęśliwie dwukrotnie: pierwszy raz z grającym zwykle role amantów aktorem Kazimierzem Wysockim, drugi z lekarzem Grzegorzem Stanisławskim, bratem wybitnego malarza Jana Stanisławskiego.

Emil Zegadłowicz był twórcą grupy poetyckiej „Czartak” i autorem głośnych w tym czasie skandalizujących utworów jak np. „Zmory” (1935) przez które stracił (1936) honorowe obywatelstwo rodzinnego miasta – Wadowic, przyznane w 1933 r. z okazji dwudziestopięciolecia twórczości. Żonaty w tym czasie z Marią Kurowską ziemianką, miał z nią dwie córki Atessę i Halszkę. Mieszkał w swoim dworku w Gorzeniu Wielkim pod Wadowicami. Twórczość często skandalizującego i antyklerykalnego poety, wysoce cenił najsłynniejszy mieszkaniec Wadowic – Karol Wojtyła – św. Jan Paweł II.

Wysocka wdowa od trzech lat, uległa fascynacją Zegadłowiczem w 1924 r. będąc bardzo popularną aktorką, której nadano nawet przydomek „nowej Modrzejewskiej”. Wysocka i Zegadłowicz ukrywali swój związek, a jego namiętność, zwłaszcza ze strony aktorki, znalazła odbicie w istniejących ponad 250 jej listach (w większości kilkustronicowych pisanych maczkiem). Niestety nie zachowały się odpowiedzi Emila. W listach Wysockiej jest wszystko: miłość, plotki, polityka i relacje z dnia codziennego.

Nie mogło w tych listach zabraknąć opisu życia w Truskawcu, gdzie aktorka przebywała dwukrotnie w latach 1927–1928. Pierwszy raz przybyła 20 lipca 1927 r. i zamieszkała w wilii „Hanusia” będącej własnością K. Madejskiej. W wysłanym do Zegadłowicza po kilku dniach liście pisze:

Drogi – od czterech dni jestem w Truskawcu – sprawiłam na sobie wrażenie owcy – która, idąc za owczym pędem – dostała się w tłum niepoczytalnych. Zjazd tu taki – że po kilkanaście osób dziennie wraca z powrotem – nie mogąc znaleźć pomieszczenia – chciałam i ja zrobić to samo – ale dokąd miałam wracać? Więc zgodziłam się wziąć pokój z jakąś panią, aby sobie czegoś poszukać – cztery dni trwało szukanie – cztery noce nieprzespane – bo ta pani (z Lublina, w dodatku) okazała się chrapiącą trąbą jerychońską – już byłam w popielatej rozpaczy, aż oto dziś znalazłam się w maleńkiej klitce – ale własnej – och, takie dnie dają w całej pełni odczuć słodycz samotności. Drogi – nie pisałam dawno – gdyż – (przedziwne dwa miesiące) przeszłam zatrucie – czym – doprawdy, nie mogę się domyśleć – gorączka – całe ciało pokryte wysypką.

Lekarz wmawiał we mnie raki – a ja raków na oczy nie widziałam – przypuszczam raczej, że to ziołowa kuracja Bogusławskiego zrobiła – to zdecydowało Truskawiec – już wszystko było zrobione z paszportem – dwa dni trzeba było zostać jeszcze w Warszawie – ale już nie miałam sił – tak ciągnęło do zieleni. Tutaj moc znajomych i aktorów, i potentatów rozmaitych – nawet Jowisz prowadza sam siebie (chodzi o Jana Lorentowicza – krytyka literackiego i prezesa PEN-Clubu).

Wszyscy twierdzą, że Truskawiec jest lepszy od Karlsbadu – ano, zobaczymy. Od siódmej rano piję Zosię – Marysię – Naftusię na ciepło – na zimno – z solą, bez soli – kąpię się – spaceruję – zjadam obiad i znów piję Naftusię – do Naftusi chodzą procesje – Żydów i księży aż czarno – dowód, że Naftusia jest skuteczna – myślę sobie – że Tobie by też to dobrze zrobiło – gdybyś mógł się wybrać bodaj na dwa tygodnie – zrób to – wyszukałoby się dla Ciebie pomieszczenie – teraz od pierwszego sierpnia będzie łatwiej – ładnie tu jest – panorama gór – lasy – powietrze dobre – chodzę dużo, bo trzeba mi stracić aż 6 kilo – daruj – że tak obszernie piszę o tych truskawieckich sprawach – ale to dla pijących Naftusię są one alfą i omegą życia – tu o niczym się nie mówi i nie myśli – tylko o kilach wagi – o żołądku – o wątrobie i tym podobnych akcesoriach. Chcę siedzieć w Truskawcu do 15 sierpnia.

Kolejny pobyt rok później – 18 lipca 1928 r. w wilii „Wanda”:

Dojechałam w sobotę o ósmej wieczór na poły żywa z upału i zmęczenia – wszystko mi się przeto wydało okropne – pokój – willa – po przespaniu przy dniu – wszystko się przeinaczyło – pokój bardzo miły – willa wysoko położona, przez co nie ma wilgoci i bardzo miła gospodyni – ta sama pani – u której mieszkał Staś Miłaszewski (...) Ze znajomych widziałam krytyka Adama Grzymałę-Siedleckiego i Franciszka (trudno ustalić, o kogo chodzi: mógł to być Franciszek Mączyński (1874–1947) – architekt, szwagier Wysockiej; Franciszek Siedlecki (1867–1934) – malarz, krytyk teatralny; bądź Franciszek Łukasiewicz (1890–1950) – muzyk, kierownik działu muzycznego Radia Poznań), ma przyjechać Lorentowicz – zresztą, ja sobie chodzę swoimi drogami – nie chcę widzieć nikogo. Dobrze jest tak z dala od wszystkiego – dobra jest przyroda – kot – takim malutkim człowieczkiem się czuję, że pod trawką schować się mogę – nie zazdroszczę tym krzykliwym Guliwerom.

10.08.1928 r. z tej samej wilii „Wanda” Wysocka pisała:

Pierwsze tygodnie leczenia były dość denerwujące i osłabiające – obecnie czuję się lepiej. Drugiego sierpnia przyjechali Tadeuszowie – Nula mieszka ze mną, Tadeusz oddzielnie. I wszyscy pijemy Naftusię. Najgorsze zmartwienie miałam któregoś dnia, gdy mi mój mimów lekarz opowiadał o Wojciechu Brydzińskim (znany aktor teatralny i filmowy), który był tu przed nami – że wyleczył go zupełnie tu w Truskawcu z nadkwasoty żołądka – a Ty nie możesz przyjechać poleczyć się.

Zegadłowicz był nie tylko niewiernym mężem ale i kochankiem. Zdarzało się, że miał równoczesne dwa pozamałżeńskie romanse, o czym żadna z wybranek nie wiedziała. W Truskawcu leczyła się „lwowska przyjaciółka”, młodsza o 20 lat Kamila Ardelowa, dziennikarka z Brodów, autorka intymnych listów do Zegadłowicza z których zachowało się 54. Uwieczniona została jako jedna z dziewięciu muz w powieści „Motory” (ukazała się w 1937 r.), którą zaczęła przepisywać w Truskawcu na maszynie.

Literatura:

1. http://protruskavets.org.ua 15.04.2014.

2. Bo Ty jesteś moje Fatum. Listy Stanisławy Wysockiej do Emila Zegadłowicza 1924–1935, Mirosław WÓJCIK, IFP, Kielce 2008.

Krzysztof Lorenz, Wrocław,

Biuletyn Stowarzyszenia Przyjaciół Ziemi Drohobyckiej, №22, marzec 2018 r., str.34-35



Создан 22 фев 2019



  Комментарии       
Имя или Email


При указании email на него будут отправляться ответы
Как имя будет использована первая часть email до @
Сам email нигде не отображается!
Зарегистрируйтесь, чтобы писать под своим ником